Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Krośnie

Henryk St.Różański

Pracownia Biologii i Biochemii

38-404 Krosno

ul. Wyspiańskiego 20

Roślinność pól naftowych

Kotliny Krośnieńskiej

Sponsor badań: Fundacja Büchnera

Fot. Szyby naftowe w Krośnie

Napisano na podstawie pracy:
Henryk St. Różański:
Roślinność pól naftowych województwa krośnieńskiego; Krosno 1997 r.
(streszczono, poprawiono i uzupełniono).

Krosno 1997-2002

e-mail: rozanski@gower.pl

Dokument chroniony prawami autorskimi

Wykaz niektórych moich stron www. –- dostępny tutaj

Spis treści

1. Wstęp

1.1. Środowisko geograficzne Kotliny Krośnieńskiej.

1.1.1. Położenie.

1.1.2. Rzeźba.

1.1.3. Budowa geologiczna.

1.1.4. Gleby.

1.1.5. Stosunki wodne.

1.1.6. Pierwotna szata roślinna.

2. Materiał i metody.

3. Wyniki badań gleb z interpretacją.

4. Wyniki badań fitosocjologicznych.

5. Możliwości wykorzystania naftofitów do bioremediacji gleb i wód zanieczyszczonych substancjami ropopochodnymi.

6. Mapka Kotliny Krośnieńskiej.

7. Piśmiennictwo.

Fot. Szyb naftowy w Krośnie-Turaszówce

1. Wstęp

1.1. Środowisko geograficzne Kotliny Krośnieńskiej

1.1.1. Położenie

Kotlina Krośnieńska jest częścią Dołów Jasielsko-Sanockich. W kierunku wschodnim, doliną Wisłoka łączy się ona z sąsiednią Kotliną Zarszyńską. Od zachodu, granicę Kotliny Krośnieńskiej wyznaczają przełęcze i dolina Jasiołki. Za rzeką Jasiołka, rozciąga się Kotlina Jasielska.

Północne obramowanie Kotliny Krośnieńskiej tworzy Pasmo Królewskiej i Suchej Góry, będące fragmentem Pogórza Dynowskiego. Na południu Kotlina Krośnieńska graniczy ze Wzgórzami Rymanowskimi i Garbami Iwonickimi, za którymi rozciąga się już Beskid Niski. Administracyjnie omawiany teren leży w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim.

2.Rzeźba

Kotlina Krośnieńska posiada urozmaiconą rzeźbę terenu. W jej obrębie można wyróżnić:

· niskie garby i wzgórza o wysokościach względnych od kilku do 50 m. (okolice Targowisk, Miejsca Piastowego, Rajsów oraz Ustrobnej, Potoka i Białkówki);

· duże fragmenty plejstoceńskich akumulacyjnych poziomów rzecznych, stanowiących płaskie lub lekko nachylone wyniosłości o wysokościach względnych do 40 m. (okolice Pustyn, Krościenka, Iskrzyni, Krosna oraz Wrocanki, Głowienki i Polanki);

· kotlinowate, rozległe lub drobne płaskodenne obniżenia, wymodelowane w obrębie poziomów akumulacyjnych lub pomiędzy garbami i wzgórzami (okolice Targowisk, Łężan, Iwonicza, Rogów oraz Chorkówki, Szczepańcowej, Bajd i Moderówki);

· równiny niskich teras rzecznych, towarzyszące współczesnym korytom rzek i potoków /Gerlach 1972/.

1.1.3. Budowa geologiczna

Obszar Kotliny Krośnieńskiej budują skały fliszowe – naprzemianległe warstwy łupków ilastych i marglistych, mułowców, piaskowców i zlepieńców, wyróżniające się zmienną grubością ławic, różną barwą i różnym spoiwem. Osady te powstały w ciągu 110 mln lat (dolna kreda-oligocen). W czasie ruchów górotwórczych, które odbyły się w kilku fazach pomiędzy oligocenem i górnym miocenem, osady te zostały sfałdowane i ponasuwane na siebie /Wdowiarz 1950, 1959, Gerlach 1972/.

Kotlina Krośnieńska utworzona jest z:

· warstw krośnieńskich, obejmujących:

· gruboławicowe piaskowce o małej odporności na wietrzenie, z dużą ilością muskowitu i z cienkimi wkładkami szarych łupków;

· serii piaskowcowo-łupkowej z licznymi warstwami piaskowca gruboławicowego;

· serii łupkowo-piaskowcowej o przewadze szarych, wapnistych łupków ilastych;

· łupków menilitowych z rogowcami barwy brunatnoczarnej, liściastych, ilasto-bitumicznych;

· warstw hieroglifowych i łupków pstrych;

· piaskowców ciężkowickich, poprzegradzanych warstwami łupków pstrych, o dużej odporności na wietrzenie /Wdowiarz 1959, Gerlach 1972/.

Kotlina Krośnieńska należy do najstarszych rejonów wydobycia ropy naftowej w skali światowej. Złoża ropy naftowej i gazu ziemnego istnieją w obrębie antyklinów piaskowców krośnieńskich, cieżkowickich, istebniańskich i dolnokredowych.

Fot. Gleba skażona substancjami ropopochodnymi

1.1.4. Gleby

Gleby Kotliny Krośnieńskiej są zróżnicowane, z powodu urozmaiconej rzeźby terenu i różnorodnego materiału skalnego. Ze względu na położenie, gleby Kotliny można podzielić na górskie, śródgórskie (kotlinowe) i dolinowe.

Gleby górskie mają charakter gleb deluwialnych i powstają w wyniku erozji. Gleby śródgórskie i dolinowe kształtują się z utworów napływowych.

Pod względem składu mechanicznego gleby Kotliny są zróżnicowane na:

→ gleby ilaste, zawierają ponad 50% części spławialnych, prawie zawsze oglejone; rozwijają się na łupkach ilastych; występują wzdłuż doliny Wisłoka, Jasiołki, Iwonki i Lubatówki.

→ gleby gliniaste, zawierają od 20 do 50% części spławialnych; w profilu widnieje dobrze rozwinięty poziom glejowy; rozciągają się w Głowience, w Łężanach, w Machnówce, w Krośnie-Krościenku, na Krościenku Wyżnym, w okolicach Miejsca Piastowego i Pustyn, ponadto w Odrzykoniu, w Jedliczu, w Krośnie-Polance, w Brzezówce, w Potoku, i w Bóbrce.

→ gleby pyłowe, zawierają do 50% części spławialnych, ponad 40% cząstek pyłowych o średnicy 0,02-0,1 mm; występują w Korczynie, w Odrzykoniu, w Krosnie-Turaszówce, w Brzezówce, Potakówce, w Chlebnej i w Ustrobnej.

Na torfowiskach niskich rozwinęły się gleby torfowe i czarne ziemie. Występują one w pasie Miejsce Piastowe – Krosno-Rajsy – Łężany - Targowiska, ponadto w Chorkówce, w Rogach, i w Iwoniczu.

W dolinach rzek zlokalizowane są typowe mady zalewowe i nadzalewowe. W obniżeniach terenu (np. dzielnice Turaszówka, Polanka, Wisze, Potok, Krościenko, Suchodół, ponadto w Jedliczu, Korczynie, Jaszczew) rozwinęły się gleby bagienne, zabagnione i pobagienne, zależnie od stosunków wodno-powietrznych.

Fot. Rzeka Wisłok w Krośnie

5.Stosunki wodne

Obszar Kotliny Krośnieńskiej jest gęsto poprzecinany małymi i średnimi ciekami stałymi i okresowymi oraz rzekami. W ostatnim czasie z powodu ekspansji miasta Krosna obserwuje się zanikanie małych cieków wodnych, wysychanie rowów melioracyjnych, i gwałtowne wahania poziomu wody w rzekach. Narastający deficyt wody powoduje ginięcie olsów (olszyn) i łęgów.

Największe rzeki kotliny to: Wisłok, Jasiołka, Lubatówka, Tabor i Morwawa.

Wisłok bierze początek na Górze Kanasiówka (823 m.), lecz od drugiej strony niż Jasiołka. Uchodzi do Sanu koło Dębna. Dolina Wisłoka od okolic wsi Bzianka do okolic wsi Bajory – Iskrzynia, jest granicą wschodnią Kotliny Krośnieńskiej. W rejonie miejscowości Bajory – Iskrzynia, Wisłoka skręca i kieruje się wprost do Kotliny, przecinając Krościenko, a następnie Krosno, Odrzykoń, Bratkówkę i Wojkówkę, po czym opuszcza teren badawczy. W Krośnie-Śródmieściu do Wisłoka wpada Lubatówka. Oprócze tego waznymi dopływami Wisłoka są: Tabor z Morwawą (w okolicy Iskrzyni), Przecznica (na Krościenku Wyżnym), Ślączka (w Krośnie-Ślączce), Marcinek, zwany także Morcinkiem (na granicy Krosno-Białobrzegi-Odrzykoń).

Na rzekę Ślączka składają się: potok Śmierdziączka wypływający z Korczyny, potok Wisza (synonimy Wiszenka, Wisze) oraz potok Olszynka. Wszystkie potoki łączą się ze sobą na terenie Krosna-Wisze.

Lubatówka wypływa z Kamionki (637 m.) i Osiecznika (633 m.). Główne dopływy to: Potok Iwonicki = Iwonka (w południowej części Miejsca Piastowego), Rogówka, Równianka, Olszyna (potok Olszyny; w Krośnie-Suchodole-Góra) i Kochanówka. Płynie przez centralną część Kotliny.

Jasiołka wypływa z góry Kanasiówka (823 m.) i wpada do Wisłoki w Jaśle. Dolina Jasiołki jest zachodnią granicą Kotliny od okolic wsi Równe do okolic Białkówki – Brzezówki.

6.Pierwotna szata roślinna

Pierwotną szatę roślinną w nadzalewowych obszarach i wzgórzach stanowiły lasy dębowo-grabowe Quercetum-Carpinetum. Resztki tych zespołów zauważyć można na wzgórzach nad doliną Wisłoka, Lubatówki, w Odrzykoniu, na Krościenku, na Wiszach, w Targowiskach, w Potoku, i w Korczynie. W dolinach rzek występowały łęgi olchowo-czeremchowe Alno-Padion, dębowo-bukowy Qurceto-Fagetea (dolina Wisłoka, dolina Jasiołki, dolina Lubatówki, dolina Ślączki) i wierzbowe. W obniżeniach terenu rozwijały się olsy (Alnetum incane, Alnetea glutinosae), których resztki zachowały się wzdłuż dolin rzek i strumieni. Na otwartych płaskich przestrzeniach, wśród wzniesień występowały torfowiska.

2. Materiał i metody

Badania gleb zanieczyszczonych substancjami ropopochodnymi i fitocenoz prowadzono w dolinie rzeki Wisłok, Jasiołka i Ślączka w Kotlinie Krośnieńskiej, w powiecie grodzkim Krosno, dzielnicy adm. Krosno-Turaszówka i Krosno-Krościenko (270 m n.p.m.), Krosno-Ślączka, Krosno-Wisze, w Potoku, w Bóbrce i w Równem. W celu zbadania migracji i kumulacji zanieczyszczeń ropopochodnych w poszczególnych poziomach systematycznie wykonano odkrywki glebowe w pobliżu szybów naftowych (8-15 m. od szybów) zlokalizowanych w wymienionych dzielnicach. Odkrywki glebowe miały głębokość od 120 do 200 cm i były wykonywane w latach 1992-1998.

Odczyn gleby określono kwasomierzem płytkowym Hellinga. Zawartość substancji ropopochodnych w glebie ustalono metodą wagową przez pięciokrotne ekstrahowanie chloroformem. Do określenia wilgotności gleby zastosowano system kompleksów wilgotnościowo-glebowych wg Okruszki (1976). Badania struktury gleby w poszczególnych poziomach prowadzono makroskopowo wykorzystując kryteria wg Lazara (1958) i Bireckiego (1964).

W celu poznania warunków ekologicznych naftofitów przeprowadzono badania fitosocjologiczne. Wykonano 28 zdjęć fitosocjologicznych, stosując przy tym metodę Braun-Blanqueta (Pawłowski 1977, Tomanek 1987), w płatach, które w dostatecznym stopniu reprezentowały syntetyczne pojęcie badanego typu zbiorowiska. Przy wyborze powierzchni reprezentatywnej fitocenozy kierowano się homotonicznością struktury przestrzennej w obrębie bichory. Badania fitosocjologiczne pozwoliły na określenie naftofitów, które mogą w przyszłości zostać wykorzystane do biorekultywacji zanieczyszczonych gleb.

Badania mikroskopowe naftofitów i gleby zanieczyszczonej ropą naftową prowadzono przy pomocy mikroskopu świetlnego oraz fluorescencyjnego z kontrastem fazowym. Skumulowane węglowodory ropopochodne w próchnicy, ściółce i w tkankach roślinnych zlokalizowano za pomocą mikroskopu flurescencyjnego oraz Alkaniny i Sudanu III.

Wykonano dokumentację rysunkową i fotograficzną obrazującą zbiorowiska roślinne na polach naftowych doliny rzeki Wisłok oraz przeciętny profil glebowy naturalny i zdegradowany.

3. Wyniki badań gleb z interpretacją

Rycina profilu glebowego dostępna tutaj

Badania odkrywkowe prowadzone w dolinie Wisłoka wykazały występowanie następujących gleb:

1. Mady zalewowe przy łęgach – są typowymi glebami aluwialnymi, rozwiniętymi z osadów rzecznych. Wykazują słabo wykształcony profil glebowy i są ciągle nadbudowywane. Odczyn jest lekko zasadowy (7,2-7,5). Słabo zaznaczone warstwy odzwierciedlają wylewy rzeki. Skałą macierzystą jest łupek piaskowcowo-ilasty. Gleba jest podścielona frakcją żwirowo-kamienistą na głębokości 180-230 cm (w Turaszówce 140-160 cm). Poziom A0 ma grubość od 1 do 3 cm. Pod nim leży poziom akumulacyjny A1, o strukturze gliniastej i zmiennej grubości od 10 do 30 cm. Głębiej w profilu widnieją na przemian poziomy: ciemniejszy – piaszczysto-gliniasty W1 i jaśniejszy ilasto-pyłowo-piaskowy W2. Na przekroju widoczne są rdzawe plamki, nieregularnie rozmieszczone, spowodowane związkami żelaza. Głębsze warstwy profilu mają w swym składzie mechanicznym grubsze cząstki, aniżeli poziomy wierzchnie, co jest zgodne z prawami sedymentacji. Poniżej 100-120 cm leży zwarty lub rozproszony poziom orsztynowy R, grubości około 8-12 cm, złożony z gruboziarnistgo piasku (0,5-1,2 mm) i frakcji pyłowej. Tuz pod nim zalega warstwa glejowa, zawierająca znaczne ilości cząstek ilastych, piasku gliniastego oraz utworów pyłowych. Poziom glejowy G ma barwę szaroniebieską lub jasnopopielatą, która pochodzi od żelaza dwuwartościowego i siarki. Taki związek powstał w warunkach beztlenowych. Głębiej położone poziomy posiadają zapach siarkowodoru. Poziom glejowy skutecznie zatrzymuje wodę opadową i powstaje stopniowo z wyżej położonego orsztynu. Nad poziomem glejowym często zalega woda grawitacyjna, zwłaszcza wiosną i jesienią. Pod warstwą glejową, na głębokości 180-230 cm występuje woda podsiąkająca z niżej położonych pokładów, prawdopodobnie pochodząca z podziemnych dopływów rzeki.. W Turaszówce woda gruntowa podsiąka na głębokości 150-160 cm. Mady zalewowe zawierają 50-55% części spławialnych. Zaliczono je do kompleksu okresowo mokrego AB (patrz rys. 1, profil 1).

2. Mady nadzalewowe – położone są w dolinie Wisłoka, jednakże wylewy rzeki sporadycznie do nich sięgają. Odczyn ich jest lekko kwaśny 6-6,5. Zawierają około 65-75% części spławialnych. Mają strukturę gliniasto-ilastą. W niektórych miejscach doliny (zagłębienia) przechodzą w gleby zabagnione. Poziom A0 ma grubość 2-3 cm i jest utworzony przez obumarłe liście traw, turzyc i roślin dwuliściennych. Poziom Ap sięga do 5 cm, jest zbudowany z próchnicy i z utworu piaszczysto-gliniastego, ma barwę szarobrunatną. Poziom B jest utworzony z gliny jasnobrunatnej z domieszką piasku. Osiąga grubość 20-30 cm i jest częścią rhizosfery. Pod warstwą B leży poziom glejowy G grubości 40-60 cm. Przybiera barwę siną i jest zbudowany z utworów ilastych i gliniastych. Dolna granica poziomu G ma formę zaciekową. Pod poziomem G znajduje się przejściowy poziom Gr – glejowo-orsztynowy z rdzawymi smugami i plamami, a pod nim jednolity lub rozproszony poziom rdzawy R grubości 20-40 cm, zbudowany głównie z iłów i piasku przesyconych związkami żelaza. Pod poziomem rdzawym, na głębokości 130-150 cm rozciąga się warstwa jasnopopielatego iłu, nad którym gromadzi się woda grawitacyjna. Uwyraźnia cechy oglejenia. Zaliczono je do kompleksu mokrego A (patrz rys. 1, profil 2).

3. W Turaszówce obok wyżej wymienionych gleb, w dolinie Wisłoka, w pobliżu kopalni ropy naftowej, a także na Krościenku na polach naftowych, mady terasy nadzalewowej wykazują cechy gleb opadowo-glejowych (pseudogleje). Powstają z utworów gliniastych i iłów. Prezentują odgórne oglejenie. Ich rozwój indukuje i przyspiesza zanieczyszczenie ropą naftową. Poziom A1 sięga od 2 do 10 cm głębokości. Pod nim leży poziom glejowy z cechami odgórnego oglejenia, grubości 20-30 cm. Na głębokości 35-40 cm rozciąga się warstwa B z cechami wmywania, utworzona przez utwory piaszczyste i gliniasto-ilaste. Występują tu rdzawe oraz jasnopopielate zacieki i plamy. Pod poziomem B, na głębokości 80-130 cm leży warstwa glejowa G zbudowana z iłów i piasków. Nad poziomem glejowym gromadzi się woda grawitacyjna. W niektórych stanowiskach (zagłębienia terenu w pobliży szybów naftowych) gleba w całym profilu jest oglejona z wtrętami rdzawymi. Zaliczono je do kompleksu mokrego A.

Odwierty, eksploatacja i transport ropy naftowej stanowią źródło zanieczyszczeń ropopochodnych na badanym obszarze. Ropa naftowa początkowo pokrywa rośliny oraz wierzchnie warstwy ziemi. Jej migracja w głąb ziemi zależy od właściwości chemicznych i fizycznych gleby, typu fitocenozy pokrywającej ziemię oraz od intensywności opadów atmosferycznych.

W czasie suszy rozlana ropa przemieszcza się w głąb ziemi z prędkością około 10 cm/45-60 min. Suche cząstki glebowe, zwłaszcza próchniczne szybko jednak absorbują ropę, zatrzymując jej migrację do głębszych poziomów.

W glebie wilgotnej prędkość ta maleje o 50-60%, co jest spowodowane hydrofobowymi właściwościami ropy naftowej. Jednakże, jak wykazały badania, właśnie ruchy roztworu glebowego w rezultacie decydują o kierunku migracji i rozmieszczeniu zanieczyszczeń ropopochodnych. Roztwór glebowy staje się głównym nośnikiem ropy w glebie, zważywszy, że woda ta pozostaje w ciągłym ruchu.

Między wodą glebową a powietrzem glebowym występuje równowaga dynamiczna. Oba czynniki są ze sobą skorelowane. Im więcej porów jest wypełnionych wodą, tym gleba jest słabiej natleniona i odwrotnie. Woda glebowa podlega działaniu sił elektrostatycznych, osmotycznych i kapilarnych. Siły elektrostatyczne decydują o istnieniu wody cząsteczkowej i pochodzą od nie zobojętnionych ładunków elektrycznych występujących na powierzchni cząstek gleby. Siły kapilarne powstają na granicy faz: stałej, ciekłej i gazowej i zależą od siły napięcia powierzchniowego cieczy. Warunkuje to występowanie wody kapilarnej. Siły osmotyczne w wodzie są spowodowane różnicą stężeń roztworów w obrębie cząstek glebowych i decydują o kierunku ruchu wody. Wyrzucana podczas eksploatacji solanka wywiera wielki wpływ na ruchy roztworu glebowego i tym samym zanieczyszczeń ropopochodnych w profilu glebowym. Roztwór glebowy jest hipotoniczny w stosunku do hipertonicznych solanek. Solanki są cięższe od roztworu glebowego. Szybko przenikają do głębszych poziomów wraz z ropą. Stężone roztwory soli chłoną hipotoniczny roztwór glebowy, co zaburza stosunki wodne między poziomami i powoduje obumieranie roślin, bakterii i grzybów symbiotycznych. Niektóre związki solanek (siarczany, fosforany) mają właściwości emulgatorów, przez co przyczyniają się do powstawania emulsji ropa/woda lub woda/ropa.

Pod wpływem siły ciężkości woda opadowa staje się wodą grawitacyjną i spływa w głąb ziemi przez pory niekapilarne. Decyduje ona o szybkości migracji węglowodorów ropopochodnych, a to z kolei zależy od składu mechanicznego, gęstości i struktury gleby.

Zanieczyszczenia ropopochodne podlegają ruchom wstępującym wody kapilarnej, co objawia się ponownym wypłynięciem lekkich frakcji ropy na powierzchnię (tęczowe kałuże). Tym ruchom nie poddają się ciężkie frakcje ropy, te pozostają już w głębi gleby. Woda podnosi się wskutek ujemnego ciśnienia, powstającego pod meniskiem wklęsłym między cząstkami glebowymi (hydrofilność cząstek gleby). Parowanie wody z wierzchnich warstw gleby oraz absorbowanie wody przez korzenie roślin wzbudza powstawanie gradientów wilgotności między poszczególnymi poziomami. Woda z dolnych poziomów podsiąka wówczas do górnych poziomów. Wraz z wodą podążają ku górze lekkie frakcje ropy. W razie wystąpienia nadmiernego opadu atmosferycznego lekkie frakcje ropy częściowo powracają do głębszych poziomów, a częściowo wypływają wraz z wodą na powierzchnię ziemi i utrzymują się na wodzie skąd ulegają powolnemu wyparowaniu pod wpływem ruchów powietrza i promieniowania słonecznego.

Im głębiej, tym niższa temperatura gleby. Zróżnicowanie temperatury w poszczególnych poziomach gleby powoduje wystąpienie gradientu temperaturowego i zmiany napięcia powierzchniowego w meniskach. Im wyższa temperatura tym niższe napięcie powierzchniowe wody (menisku). Tymczasem woda podąża do wyższych napięć powierzchniowych, czyli do poziomów glebowych o niższej temperaturze. Ciężkie frakcje ropy w niższej temperaturze zwiększają gęstość, stają się mniej płynne i przenikliwe, niektóre nawet zestalają się (z formy płynnej przechodzą w formę półpłynna lub stałą), co niewątpliwie hamuje ich migrację w głębszych partiach profilu glebowego.

W razie przymrozków woda przedostaje się z głębszych poziomów do wierzchnich warstw gleby (ruch termokapilarny), a następnie odparowuje. Przeprowadzone badania nie wykazały ruchu zanieczyszczeń ropopochodnych w tym przypadku.

Mniejsze promienie krzywizn menisków w poziomach o zbitej strukturze powodują przyciągnięcie wody z warstw o luźnej strukturze. Tym procesom podlegają jedynie lekkie frakcje zanieczyszczeń ropopochodnych. Frakcje średnie i ciężkie ropy naftowej kumulują się zawsze w poziomach o luźniejszej strukturze i o większych przestworach międzygruzełkowych.

Ujemnie naładowane minerały ilaste oraz próchnica o strukturze koloidalnej przyciągają ropę naftową. Siły międzycząsteczkowe (kohezja) ropy naftowej zapewniają zlewanie się pojedynczych cząsteczek i cząstek ropy w coraz większe formy. Substancje ropopochodne mają zdolność tworzenia z roztworem glebowym emulsji. Emulsje te wykazują typowe właściwości fizyczne: przenikają przez bibuły filtracyjne, wykazują ruchy Browna, których szybkość zależy od temperatury, ponadto pod wpływem sił grawitacji ulegają sedymentacji.

Zanieczyszczenia ropopochodne kumulują się głównie w cząstkach próchnicy oraz w przestworach i kapilarach gleby poziomów A0, A1, B i R (patrz rys. 1, profil 3). Jeżeli poziom glejowy G jest zbudowany ze zwartego iłu i gliny wówczas nie przepuszcza zanieczyszczeń ropopochodnych, z wyjątkiem frakcji najlżejszych i węglowodorów chloro- i fluoropochodnych. Jeśli poziom G posiada w składzie piasek gruboziarnisty i kamienie wówczas staje się przepuszczalny dla wszystkich węglowodorów. Ropa naftowa przemieszcza się także wzdłuż nowotworów glebowych przecinających zwarty poziom glejowy. W badanych glebach ropa naftowa tworzyła nad zbitym oglejonym poziomem iłowym jednolitą warstwę klarownej cieczy, barwy jasno-brązowej lub jasnobrunatnej, rzadziej czarnej. W poziomie rdzawym, glejowym z domieszką piasku, w poziomie B i A występowały tzw. gniazda i słupy ropy naftowej. Słupy powstają przez napływanie ropy wraz wodą do kapilar gleby. Kohezja powoduje zlewanie się kropel ropy w zwarte formy poprzeczne i podłużne, zależnie od przebiegu kapilar. Uwalniane gazowe węglowodory naftowe kumulują się w przestrzeniach między ropą a ścianami kapilar. Wzrost ciśnienia węglowodorów gazowych powoduje poszerzenie kapilar, do których napływają kolejne cząsteczki zanieczyszczeń naftowych. Kapilary o przebiegu poziomym po wypełnieniu się ropą i wzroście ciśnienia węglowodorów gazowych wskutek braku ujścia dla gazów ulegają gwałtownemu rozerwaniu i powiększeniu, tworząc przestrzenie (kawerny) o nieregularnym kształcie i różnej wielkości. Tak powstają gniazda ropy naftowej wypełniające się początkowo wodą, a następnie ropą. Wskutek dużego ciśnienia gazu i szybkich wahań poziomu wody dochodzi do powstania emulsji ropa/woda lub woda/ropa. W kapilarach pionowych ułatwione jest uwalnianie węglowodorów gazowych do atmosfery. Gwałtowne uwolnienie gazu naftowego (podczas wysokiej temperatury w okresie letnim) powoduje niekiedy wyrzucenie na powierzchnię sporej ilości gleby z płynną ropą, która ponownie przenika w głąb gleby. W ten sposób powstają wybrzuszenia wierzchniej warstwy gleby. Woda gromadząca się nad poziomem zbitego oglejonego iłu spływa do miejsc niżej położonych, w kierunku koryta rzeki. Wraz z wodą migrują zanieczyszczenia ropopochodne. Po drodze wnikają one do źle uszczelnionych studni, zwłaszcza podczas obfitych opadów deszczu i roztopów wiosennych oraz do rowów melioracyjnych i ściekowych.

Badane poziomy glejowe uwidoczniły również zacieki ropy naftowej pomiędzy poszczególnymi poziomami gleby. Zacieki mają swój początek w gniazdach ropy naftowej. Ich powstawaniu sprzyjają niewielkie wtręty części organicznych, kamienie, zacieki rdzawe, pasma żwiru i gruboziarnistego piasku, biegnące przez poziomy w płaszczyźnie pionowej i skośnej.

Zanieczyszczenie omawianych gleb (mady) ropa naftową powoduje ich degradację i przejście w gleby opadowo-glejowe. Nasycenie gleby ropa naftową powoduje zniszczenie struktury gruzełkowatej, zatkanie kapilar i przestworów międzygruzełkowych ropą oraz spowolnienie ruchu wody. Jest to powodem wytworzenia warunków beztlenowych (anaeorobowych), z zatem zahamowanie wymiany gazowej pomiędzy atmosferą i powietrzem glebowym. Gleba zostaje nasycona węglowodorami gazowymi (metan, etan, propan, butan). Woda opadowa nie przenika swobodnie przez poziomy glebowe, ulega stagnacji. Nadmierne nawilgotnienie i środowisko beztlenowe nasila procesy redukcji żelaza trójwartościowego do żelaza dwuwartościowego, co przejawia się oglejeniem gleby. Ropa naftowa zabija drobne bezkręgowce przez co zanika życie biologiczne gleby. W glebie takiej żyją jedynie bakterie beztlenowe: siarkowodorowe, wodorowe, metanowe i bakterie redukujące żelazo (Alteromonas). Bakterie degradujące ropę naftową występują w niewielkiej ilości i wyłącznie w górnych poziomach (A0, A1), gdzie dociera tlen. Jak wykazały badania, główną funkcję w biodegradacji zanieczyszczeń ropopochodnych na omawianych polach naftowych pełnią rośliny - naftofity. Beztlenowe warunki w glebie hamują rozwój bakterii degradujących węglowodory naftowe, bowiem są to aeroby.

Oglejenie odgórne jest spowodowane spowolnionym ruchem zstępującej wody opadowej. W dolinie rzeki Wisłok parowanie jest utrudnione z powodu nasycenia atmosfery parą wodną. Wokół pól naftowych występują liczne olsy, a w obniżeniach terenu – łęgi zastoiskowe.

Fot. Szyb naftowy w Krośnie-Turaszówce /przedwiośnie/

4. Wyniki badań fitosocjologicznych

Niektóre gatunki roślin (naftofity) przystosowały się do życia na glebach zanieczyszczonych ropą naftową. Naftofity są jedynym źródłem próchnicy dla tych gleb, a ich systemy korzeniowe tworzą płytką rhizosferę. Węglowodory naftowe są absorbowane przez korzenie wraz z roztworem glebowym i transportowane przez ksylem do komórek tkanki miękiszowej. Tolerancja stopnia zanieczyszczenia gleby ropą jest różna w zależności od gatunku i zależy od wytworzonych mechanizmów adaptacyjnych oraz charakteru wtórnych szlaków metabolicznych.

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 1
Miejscowość: Krosno-Krościenko; woj. podkarpackie.	Data: 1997.07.21; weryfikacja 2001.07.17. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka-grąd; zespół Molinio-Arrhenatheretea.		Pokrycie: 85%
Powierzchnia zdj. fit.: 10 m^2	Wys. warstw: c - do 50 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: aluwialna: mada nadzalewowa, pH 6,5-7. Topografia: teren równy, w dolinie rzeki Wisłok, 10 m od koryta rzeki i 3 m od szybu naftowego Karola 4.		Zawartość ropy w glebie: zmienna, od ok. 19 do ok. 300 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Rubus caesius L.*		4.2
		Aegopodium podagraria L.		3.2
		Angelica sylvestris L.		1.1
		Arrhenatherum elatius (L.) J. et C. Presl.*		1.2
		Achillea millefolium L.*		1.1
		Ranunculus repens L.*		1.2
		Dactylis glomerata L.		1.2
		Carex hirta L.*		2.2
		Heracleum sibiricum L.		+ r
		Heracleum sphondylium L.		+ r
		Plantago maior L.*		+
		Glechoma hederacea L.		+
		Taraxacum officinale Web.		+
		Calystegia sepium (L.) R.Br.		+
		Phalaris arundinacea L.		+
		Poa pratensis L.		+
		Alopecurus pratensis L.		+
		Agropyron repens (L.) P. B.		+
d		Ceratodon purpureus		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 2
Miejscowość: Krosno-Krościenko; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09.03. Wys. n.p.m.: 270 m		Zbiorowisko roślinne: grąd. Fitocenoza oddalona 3 m. od szybu naftowego i 6 m. od łęgu wierzbowego koryta rzeki.		Pokrycie: 80%
Powierzchnia zdj. fit.: 7 m^2.	Wys. warstw: c - do 50 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: mada terasy nadzalewowej, zdegradowana, przeobrażająca się w glebę opadowo-glejową. Topografia: teren lekko nachylony w kierunku koryta rzeki Wisłok (część zlewni). Wokół wilgotne pastwisko i pola naftowe.		Zawartość ropy w glebie: do 420 g/kg
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość/ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		3.3
		Taraxacum officinale Web.*		2.3
		Trifolium repens L.*		2.2
		Plantago maior L.		+
		Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm.		+
		Leontodon autumnalis L.*		1.2
		Linaria vulgaris (L.) Mill.*		1.2
		Hieracium pilosella L.		+
		Poa annua L.		1.2
		Poa pratensis L.*		1.2
d		Marchantia polimorpha		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 3
Miejscowość: Krosno-Krościenko; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09.03. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd. Fitocenoza oddalona o 2 m. od szybu naftowego.		Pokrycie: 70%
Powierzchnia zdj. fit.: 12 m^2	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: mada terasy nadzalewowej zdegradowana, rozwijająca się w kierunku gleby opadowo-glejowej. Topografia: teren równy, 4 m. od łęgu wierzbowego rzeki Wisłok. Wokół łąki, szyby naftowe, a dalej w kierunku wschodnim, południowym i zachodnim pola uprawne.		Zawartość ropy w glebie: do 116 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość/ towarzyskość
c		Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm.		1.2
		Trifolium hybridum L.*		3.2
		Plantago lanceolata L.		2.1
		Achillea millefolium L.*		4.3
		Sanguisorba officinalis L		+
		Daucus carota L.		+
		Agropyron repens (L.) P.B.*		1.2
		Dactylis glomerata L.		1.2
		Galium mollugo L.		+
		Chenopodium hybridum L.		+ r
		Carex hirta L.*		2.2
		Leontodon autumnalis L.*		2.3
		Taraxacum officinale L.*		1.3
		Centaurea iacea L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 4
Miejscowość: Krosno-Turaszówka; woj. podkarpackie.	Data: 1999.09.11. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd połęgowy.		Pokrycie: 95%
Powierzchnia zdj. fit.: 10 m^2	Wys. warstw: c - do 70 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: opadowo-glejowa, powstała z mady terasy nadzalewowej Topografia: dolina Wisłoka, teren równy, wokół pola naftowe z szybami oraz zachwaszczone pastwiska.		Zawartość ropy w glebie: 222 g/kg
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
		Poa pratensis L.		2.3
		Festuca pratenis Huds.		2.2
		Trifolium pratense L.*		3.2
		Potentilla reptans L.*		1.2
		Equisetum palustre L.		4.5
		Leontodon autumnalis L.		1.2
		Daucus carota L.		1.2
		Taraxacum officinale Web.*		3.3
		Potentilla anserina L.*		1.2
		Plantago maior L.		2.1
		Polygonum hydropiper L.		+
		Senecio vulgaris L		+
		Poa annua L.		3.3
		Achillea millefolium L.*		+
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		1.1
		Carex hirta L.*		1.2
		Agropyron repens (L.) P.B.*		+
		Arrhenatherum elatius (L.) P.B.		+
		Setaria glauca (L.) P.B.*		+
		Cirsium arvense (L.) Scop.		+
d		Ceratodon		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 5
Miejscowość: Krosno-Turaszówka; woj. podkarpackie.	Data: 2000.09.; weryfikacja 2001.07. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd.		Pokrycie: 45%
Powierzchnia zdj. fit.: 3 m^2.	Wys. warstw: c - do 50 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: opadowo-glejowa, powstała z mady terasy zalewowej. Topografia: dolina Wisłoka, teren równy, lekko nachylony w kierunku rzeki. Wokół nieużytki – grądy zastoiskowe.		Zawartość ropy w glebie: do 300 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Leontodon autumnalis L.*		1.1
		Taraxacum officinale Web.*		1.1
		Tanacetum vulgare L.		+
		Plantago maior L.		+
		Daucus carota L.		+ (1 okaz)
d		Marchantia sp.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 6
Miejscowość: Krosno-Turaszówka; woj. podkarpackie.	Data: 1999.07.04. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd połęgowy.		Pokrycie: 50%
Powierzchnia zdj. fit.: 4 m^2	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: opadowo-glejowa, rozwinięta z mady zalewowej. Topografia: dolina Wisłoka, teren równy, lekko nachylony w kierunku rzeki. W pobliżu olsy i zagłębienia z grądami zastoiskowymi. Pola naftowe.		Zawartość ropy w glebie: do 460 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość/ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Trifolium aureum Poll.		+
		Tanacetum vulgare L.		+
		Taraxacum officinale Web.*		2.1
		Trifolium repens L.*		+
		Leontodon autumnalis L.		+
		Daucus carota L.		+
		Potentilla reptans L.*		2.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 7
Miejscowość: Krosno (dzielnica adm. Zawodzie-Ślączka); woj. podkarpackie.	Data: 1996.04.29 - 1996.05.10. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łęg wiązowy (zespół Alno-Padion) - Fraxino-Ulmetum campestris R. Tux. aund Lohm. 1952. Łęg z dużym udziałem Quercus robur L., Ulmus laevis Pall. i Acer campestre L. oraz z niewielkim udziałem Fraxinus excelsior L.		Zwarcie koron: 75%; Zwarcie runa: 60%.
Powierzchnia zdj. fit.: 450 m^2. Obwód drzew (pierśnica): dąb - 190 cm, wiąz - 35 cm, klon - 39 cm, lipa - 34 cm, jesion - 140 cm.	Wys. warstw: a1 - 25-30 /35/ m, a2 - 10-24 m, b1 - 3-9 m, b2 - 1-3 m, c - do 90 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: aluwialna. Mada złożona z materiału ilastego, piaszczystego i gliniastego. Odczyn pH 5,5. Topografia: dolina Wisłoka; wzgórze; zbocze od północnego brzegu rzeki; przez zbocze przebiegają poprzeczne wąwozy o szer. ok. 10 m.		Przybliżony wiek drzewostanu: dąb - 50-70 lat; klon - 20-30 lat; wiąz - 30 lat; jesion - 30-70 lat; lipa - 15-25 lat.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
a1		Quercus robur L.		4.5
		Ulmus laevis Pall.		3.2
		Fraxinus excelsior L.		1.2
a2		Quercus robur L.		4.5
		Ulmus laevis Pall.		3.2
		Fraxinus excelsior L.		1.2
		Acer campestre L.		3.2
		Tilia cordata Mill.		+r
b1		Acer campestre L.		3.2
		Prunus padus L.		3.3
		Sambucus nigra L.		3.3
		Corylus avellana L.		1.2
		Sorbus aucuparia L.		+ J.
b2		Prunus padus L.*		3.3
		Sambucus nigra L.*		3.3
		Corylus avellana L.		1.2
		Euonymus europaeus L.		+
		Sorbus aucuparia L.		+ J.
		Crataegus monogyna Jacq.		r J.
c		Chelidonium maius L.*		1.2
		Geum urbanum L.		2.2
		Urtica dioica L.		1.2
		Impatiens parviflora DC.		2.2
		Aegopodium podagraria L.		2.2
		Angelica silvestris L.		+
		Geranium phaeum L.*		2.2
		Polygonatum multiflorum (L.) All.		1.2
		Lamium maculatum L.*		+
		Symphytum tuberosum L.		+
		Rubus caesius L. *		+
		Lathraea squamaria L.		1.2
		Glechoma hederacea L.*		+
		Calamagrostis arundinacea (L.) Roth.		1.2
d		Entodon (Pleurozium) schreberi Willd.
		Marchantia polymorha L.
		Calliergon cuspidatum Kindb.
		Georgia pellucida Raben.

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 8
Miejscowość: Krosno; Dzielnica adm.: Krosno –Krościenko (dawniej Krosno-Ślączka); “Prochownia”; powiat grodzki: Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1997.07.21; weryfikacja: 2001.08.01. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka, zaniedbana, zachwaszczona, od II połowy lat 90 nie użytkowana. Wokół czynne pola naftowe i pastwiska dla owiec, bydła i kóz. Ponadto grządki i stąd wkracza roślinność segetalna.		Zwarcie roślin zielnych: 100%.
Powierzchnia zdj. fit.: 10 m^2.	Wys. warstw: c - do 1 m. Występuje warstwa d.		Gleba: ilasta (wietrzenie skał łupkowych) i kamienisto-gliniasta, lekko kwaśna, uboga, spłukiwana. Topografia: teren płaski, położony na wzgórzu, stopniowo opadający ku północy i zachodowi; od wschodu i południa wzgórze “Prochownia” przylega do doliny Wisłoka (urwiska skalne), od zachodu i północy do doliny Ślączki (dopływ Wisłoka) i innych strumieni (Wiszenka, Olszynka). W dolinach i na zboczach wzgórza czynne szyby naftowe i zabudowania kopalni nafty i gazu “Krościenko”. Wzdłuż koryt rzecznych stare łęgi. W okolicy zauważyć można nasilające się procesy urbanizacyjne za sprawą zbrojenia terenu i rozbudowy osiedli domów jednorodzinnych. Zanika charakter rolniczy.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ Towarzyskość
c		Galium mollugo L.*		4.4
		Vicia hirsuta (L.) S.F. Gray*		1.2
		Vicia grandiflora Scop.*		2.2
		Plantago lanceolata L.*		1.1
		Daucus carota L.		+
		Trifolium repens L.*		2.2
		Achillea millefolium L.*		+
		Stellaria graminea L.		+
		Lysimachia nummularia L.*		1.1
		Origanum vulgare L.*		+
		Verbascum nigrum L.*		+
		Phleum pratense L.		2.3
		Agrostis tenuis Sibth.		2.3
		Arrhenatherum elatius (L.) J. et C. Presl.		1.2
		Cuscuta epithymum (L.) Murr.		4.4
d		Marchantia polymorpha L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 9
Miejscowość: Bóbrka; Powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: podmokła łąka w pobliżu kopanki Franek z 1860 r.		Pokrycie: 90%.
Powierzchnia zdj. fit.: 10 m^2.	Wys. warstw: c - do 100 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: gliniasta, leśna (ściółka), kwaśna.		Zawartość ropy w glebie: do 90 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Cyperus fuscus L.*		1.2
		Carex hirta L.*		2.3
		Scripus sylvaticus L.		4.2
		Equisetum palustre L.*		2.1
		Eupatorium cannabinum L.*		3.2
		Taraxacum officinale Web.*		1.2
		Juncus effusus L.*		1.3
		Angelica silvestris L.		+
		Aegopodium podagraria L.*		1.2
		Tussilago farfara L.		+
		Rubus caesius L.*		3.3
		Lycopus europaeus L.		1.1
		Senecio silvaticus L.*		2.1
d		Marchantia sp.
		Polytrichum commune		2.3

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 10
Miejscowość: Bóbrka; Powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka w pobliżu szybu naftowego.		Pokrycie 85%.
Powierzchnia zdj. fit.: 10 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: gliniasto-ilasta, płytka, lekko kwaśna, sucha.		Zawartość ropy w glebie: do 42 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Taraxacum officinale Web.*		3.2
		Agropyron repens (L.) P.B.*		2.3
		Achillea millefolium L.*		+
		Galium Schultesi Vest.*		1.2
		Centaurea jacea L.		+
		Euphorbia cyparissias L.		1.3
		Poa pratensis L.*		2.3
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		2.3
		Poa annua L.		1.2
		Potentilla anserina L.		2.2
		Trifolium repens L.*		+
		Trifolium pratense L.*		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 11
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.08. Wys. n.p.m.: 300 m		Zbiorowisko roślinne: murawa.		Pokrycie: 75%
Powierzchnia zdj. fit.: 8 m^2.	Wys. warstw: c - do 30 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: gleba kamienista, górska, płytka, ilasta, obojętna.		Zawartość ropy w glebie: do 200 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Agropyron repens (L.) P.B.*		2.4
		Trifolium repens L.		1.2
		Taraxacum officinale Web.*		1.1
		Leontodon autumnalis L.		1.2
		Carex hirta L.*		3.4
d		Anthocerotopsida*		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 12
Miejscowość: Bóbrka; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.08; weryfikacja 1998.09. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: okrajek lasu w dolinie Jasiołki.		Pokrycie 70%.
Powierzchnia zdj. fit.: 4 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: ilasta mada, kamienista, obojętna.		Zawartość ropy w glebie: do 70 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Dactylis glomerata L.		1.2
		Urtica dioica L.*		2.2
		Thymus pulegioides L.*		1.1
		Taraxacum officinale Web.*		1.2
		Plantago lanceolata L.		2.2
		Heracleum sphondylium L.		+
		Carex hirta L.*		4.3
		Fragaria vesca L.		3.3
		Anthriscus silvestris (L.) Hoffm.		+
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		3.3

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 13
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: okresowo podmokła łąka na polach naftowych.		Pokrycie 85%.
Powierzchnia zdj. fit.: 8 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: opadowo-glejowa, lekko kwaśna, ilasto-gliniasta, okresowo-podmokła. Kałuża ropy naftowej.		Zawartość ropy w glebie: do 820 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Milium effusum L.		3.2
		Holcus lanatus L.*		+
		Deschampsia caespitosa (L.) P.B.		2.3
		Scripus silvaticus L.		1.2
		Carex paniculata L.*		1.2
		Juncus effusus L.*		1.3
		Polygonum hydropiper L.		1.1
		Ranunculus repens L.		2.3
		Anagallis arvensis L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 14
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1999.07. Wys. n.p.m.: 300 m		Zbiorowisko roślinne: łąka wokół szybu naftowego.		Pokrycie 80%.
Powierzchnia zdj. fit.: 2,5 m^2.	Wys. warstw: c - do 100 cm.		Gleba: gliniasto-ilasta, płytka, kamienista, rozwinięta na łupkach, lekko kwaśna-obojętna. Gleba silnie skażona ropą.		Zawartość ropy w glebie: do 314 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.5
		Trifolium repens L.*		1.2
		Ranunculus repens L.*		2.2
		Taraxacum officinale Web.*		+
		Leontodon autumnalis L.		1.2
		Heracleum sphondylium L.		+
		Plantago maior L.		2.1
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		+
		Poa pratensis L.		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 15
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1999.07. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych.		Pokrycie: 95%
Powierzchnia zdj. fit.: 5 m^2	Wys. warstw: c - do 100 cm.		Gleba: płytka, kamienista, ilasto-gliniasta, obojętna.		Zawartość ropy w glebie: do 97 g/kg, miejscami kałuże ropy (do około 600 g/kg)
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Plantago maior L.*		3.2
		Carex hirta L.*		3.4
		Rubus caesius L.*		+
		Gnaphalium uliginosum L.		+
		Agrostis canina L.		3.4
		Lolium perenne L.		3.4
		Poa annua L.		2.3
		Deschampsia flexuosa (L.) Trin.		3.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 16
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: okrajek lasu mieszanego, przy szybie naftowym.		Pokrycie 65%.
Powierzchnia zdj. fit.: 6 m^2	Wys. warstw: c - do 70 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: płytka, kamienista, ilasta, lekko kwaśna. W pobliżu strumień – dopływ Jasiołki i mokradła w zagłębieniu terenu.		Zawartość ropy w glebie: do 203 g/kg. Gleba silnie nasycona związkami żelaza i solanką głębinową, wypływającą podczas eksploatacji ropy.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		3.2
		Juncus lamprocarpus Ehrh.		1.3
		Scripus sylvaticus L.		1.3
		Aegopodium podagraria L. *		+
		Lycopus europaeus L.		2.1
		Avena nuda Höjer		4.2
		Rubus idaeus L.		+
		Anagallis arvensis L.*		3.4
		Lysimachia nummularia L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 17
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.08.; weryfikacja 1998.09, 2001.10.07. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd przy źródlisku w obniżeniu terenu.		Pokrycie: 75%.
Powierzchnia zdj. fit.: 20 m^2.	Wys. warstw: c - cm. Występuje warstwa d.		Gleba: płytka, kamienista, ilasta, podmokła, zasadowa, miejscami kwaśna lub obojętna (wahania spowodowane różną kumulacją solanek). Solanki głębinowe, wypływające z szybu są żelaziste. Zanieczyszczenia ropopochodne i solanki spływają do pobliskiego strumienia, a następnie do rzeki Jasiołki.		Zawartość ropy w glebie: do 200 g, miejscami powyżej 500 g (kałuże ropy).
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość/ towarzyskość
c		Equisetum palustre L.		2.3
		Carex hirta L.*		4.4
		Potentilla reptans L.		3.4
		Sonchus oleraceus L.		+
		Achillea millefolium L.*		+
		Rubus caesius L.*		+
		Bidens tripartitus L.		+
		Leontodon autumnalis L		2.2
		Heracleum sphondylium L		+
		Taraxacum officinale Web.*		1.2
		Trifolium pratense L.*		+
		Plantago maior L.		+
		Cirsium lanceolatum (L.) Scop.		+
		Plantago lanceolata L.		+
		Potentilla anserina L.		1.2
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		2.3
		Agropyron repens (L.) P.B.*		2.3
		Lolium perenne L.		2.3
		Prunella vulgaris L.		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 18
Miejscowość: Równe; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: grąd przy szybie naftowym.		Pokrycie: 75%
Powierzchnia zdj. fit.: 9 m^2	Wys. warstw: c - do 30 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: ilasto-gliniasta, lekko kwaśna.		Zawartość ropy w glebie: do 114 g; miejscami kałuże ropy (powyżej 500 g).
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		5.4
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		3.4
		Achillea millefolium L.*		+
		Potentilla anserina L.		+
		Taraxacum officinale Web.		+
		Leontodon autumnalis L.		+
		Equisetum palustre L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 19
Miejscowość: Potok; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1997. 07.22. 1997.10. 02.; weryfikacja 1998.09., 2000.10. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych Kopalni Potok.		Pokrycie: 75%
Powierzchnia zdj. fit.: 3 m^2.	Wys. warstw: c - do 100 cm.		Gleba: gliniasta, ciężka, w profilu oglejona, opadowo-glejowa, lekko kwaśna, niegdyś bagienna. Topografia: teren płaski, poprzecinany rowami melioracyjnymi i strumieniami. Miejscami widoczna stagnacja wody opadowej. Ścieki kopalniane żelaziste (rdzawe), z kożuchem ropy, hipertoniczne (solanki) dla organizmów żywych.		Zawartość ropy w glebie: 32-211 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Potentilla reptans L.*		1.2
		Equisetum arvense L.*		4.5
		Leontodon autumnalis L.*		1.2
		Daucus carota L.*		1.2
		Taraxacum officinale Web.		3.3
		Potentilla anserina L.*		1.2
		Plantago maior L.		2.1
		Polygonum persicaria L.		+
		Senecio vulgaris L.*		+
		Poa annua L.		4.3
		Achillea millefolium L.*		+
		Capsella bursa-pastoris (L.) Med.		+
		Cirsium arvense (L.) Scop.		+
		Carex hirta L.*		1.2
		Setaria glauca (L.) P.B.		+
		Agropyron repens (L.) P.B.*		+
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		+
		Chenopodium album L.		+
		Arrhenatherum elatius (L.) J. et C. Presl		+
d		Ceratodon sp.		1.3

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 20
Miejscowość: Potok; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1997.07.22.; weryfikacja 1997.09, 1998.09. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych.		Pokrycie: 20%
Powierzchnia zdj. fit.: 1 m^2.	Wys. warstw: c - do 50 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: gliniasto-ilasta, ciężka, w profilu oglejona, opadowo-glejowa, lekko kwaśna, niegdyś zabagniona. Topografia: teren płaski, miejscami zagłębienia z olszynami; rowy melioracyjne i strumienie (dopływy Wisłoka).		Zawartośc ropy w glebie: do 280 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Leontodon autumnalis L.		1.2
		Taraxacum officinale L.*		1.1
		Tanacetum vulgare L.*		+ j
		Plantago maior L.*		+
		Daucus carota L.		+ (1 okaz)

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 21
Miejscowość: Potok; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09; weryfikacja 2001.09. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych; fitocenoza wokół szybu naftowego. W pobliżu pola uprawne i pastwiska.		Pokrycie: 65%.
Powierzchnia zdj. fit.: 4,5 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: opadowo-glejowa, lekko kwaśna, ciężka, zwięzła, gliniasto-ilasta, oglejona, z poziomem martwicy glebowej. Duża zawartość żelaza. Topografia: teren równy, poprzecinany rowami melioracyjnymi i strumieniami (dopływy Wisłoka). W obniżeniach terenu stagnacja wody opadowej.		Zawartość ropy w glebie: do 130 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Urtica dioica L.*		1.2
		Potentilla anserina L.*		5.4
		Equisetum arvense L.*		2.2
		Chenopodium album L.		1.1
		Heracleum sphondylium L.		+
		Viola arvensis Murr.		1.1
		Potentilla reptans L.*		+
		Ononis arvensis L.		2.2
		Achillea millefolium L.*		2.2
		Taraxacum officinale Web.*		2.2
		Agropyron repens (L.) P.B.*		+
		Leontodon autumnalis L.*		4.3
		Trifolium aureum Poll.		+
		Tanacetum vulgare L.*		1.2
		Dactylis glomerata L.		+
		Rubus idaeus L.*		+
d		Bryidae		+
		Marchantia et Ceratodon		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 22
Miejscowość: Potok; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 270 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych; fitocenoza przy szybie naftowym.		Pokrycie: 80%.
Powierzchnia zdj. fit.: 5 m^2.	Wys. warstw: c - do 100 cm. Występuje warstwa d.		Gleba: gliniasta, deluwialna, lekko kwaśna, oglejona. Topografia: teren płaski z niewielkimi zagłębieniami (stagnacja wody, olsy) i korytkami potoków (dopływy Wisłoka). Dalej na północ las liściasty. Wokół pola uprawne (okopowe, zboża) i pastwiska.		Zawartość ropy w glebie: do 68 g/kg, miejscami do 117 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Polygonym persicaria L.		2.2
		Tanacetum vulgare L.		1.1 j.
		Trifolium repens L.*		3.3
		Plantago maior L.		2.2
		Daucus carota L.		+
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		+
		Taraxacum officinale Web.*		2.1
		Chenopodium album L.		+
		Crepis biennis L.*		+
		Plantago lanceolata L.*		+
		Ononis arvensis L.		+
		Holosteum umbellatum L.		+
		Achillea millefolium L.*		+
		Festuca pratensis L.*		1.2
		Poa annua L.		1.2
		Poa trivialis L.*		1.3
		Poa pratensis L.		1.2
		Polygonum aviculare L.		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 23
Miejscowość: Potok-Góra; powiat Krosno; woj. podkarpackie,	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych; fitocenoza wokół szybu naftowego.		Pokrycie: 65%.
Powierzchnia zdj. fit.: 8 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: deluwialna, gliniasta, kwaśna. Na powierzchni pokryta żwirem węglowym i piaskiem. Topografia: zbocze góry.		Zawartość ropy w glebie: do 204 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		3.3
		Erigeron canadensis L.		2.1
		Leontodon autumnalis L.*		2.1
		Trifolium aureum Poll.		+
		Achillea millefolium L.*		+
		Taraxacum officinale Web.*		2.1
		Equisetum arvense L.		1.2
		Crepis biennis L.		+
		Tanacetum vulgare L.*		+
		Daucus carota L.		+
		Tussilago farfara L.*		2.3
		Senecio vulgaris L.*		+
		Poa annua L.		2.2
		Plantago maior L.		2.1
		Odontites rubra Gilib.		+
		Sonchus oleraceus L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 24
Miejscowość: Potok-Góra; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polach naftowych; fitocenoza wokół szybu naftowego.		Pokrycie: 70%.
Powierzchnia zdj. fit.: 1,5 m^2.	Wys. warstw: c - do 50 cm.		Gleba: gliniasto-piaszczysta, deluwialna, lekko kwaśna. Topografia: zbocze góry.		Zawartość ropy w glebie: do 71 g/kg; miejscami do 103 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.4
		Taraxacum officinale Web.*		2.2
		Equisetum arvense L.*		3.3
		Plantago maior L.		2.1
		Poa annua L.		3.2
		Trifolium repens L.*		+
		Polygonum persicaria L.		1.2
		Polygonum aviculare L.		1.2
		Dactylis glomerata L.		1.2
		Agropyron repens (L.) P.B.*		1.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 25
Miejscowość: Porok-Góra; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: Wys. n.p.m.: 300 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polu naftowym; fitocenoza wokół szybu.		Pokrycie: 70%
Powierzchnia zdj. fit.: 4 m^2.	Wys. warstw: c - do 70 cm.		Gleba: gliniasto-piaszczysta, lekko kwaśna, oglejona.		Zawartość ropy w glebie: do 90 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Achillea millefolium L.*		4.3
		Polygonum aviculare L.		1.2
		Leontodon autumnalis L.*		2.3
		Chenopodium album L.		+ (2 okazy j.)
		Trifolium repens L.*		4.3
		Digitaria sanguinalis (L.) Scop.*		1.2
		Polygonum persicaria L.		+
		Plantago maior L.*		+
		Cirsium arvense (L.) Scop.		2.2

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 26
Miejscowość: Potok-Góra; powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1998.09. Wys. n.p.m.: 325 m.		Zbiorowisko roślinne: murawa na wzgórzu. Fitocenoza wokół szybu naftowego.		Pokrycie: 50%
Powierzchnia zdj. fit.: 2,5 m^2.	Wys. warstw: c - do 30 cm.		Gleba: gliniasto-piaszczysta, kwaśna (pH 5,5). Topografia: wzgórze, strona pólnocno-wschodnia, opadająca do dolin dopływów Wisłoka.		Zawartość ropy w glebie: do 315 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Carex hirta L.*		4.3
		Trifolium aereum poll		1.3
		Trifolium repens L.*		2.2
		Leontodon autumnalis L.*		1.2
		Taraxacum officinale Web.*		1.2
		Potentilla anserina L.*		2.3
		Daucus carota L.		+

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 27
Miejscowość: Krosno-Wisze (w dzielnicy Krościenko Niżne); powiat grodzki Krosno; woj. podkarpackie	Data: 1997.07.19. Wys. n.p.m.: 330 m.		Zbiorowisko roślinne: murawa na polu naftowym.		Pokrycie: 45%
Powierzchnia zdj. fit.: 5 m^2.	Wys. warstw: c - do 30 cm.		Gleba: deluwialna, gliniasto-ilasta, oglejona, lekko kwaśna. Topografia: północno-wschodnie zbocze góry Prochownia. Dalej na północy, dopływy rzeki Wiszenki (dolina Wisze).		Zawartość ropy w glebie: gleba silnie nasycona ropą naftową, miejscami czarne kałuże ropy. 1 kg wierzchniej warstwy (rhizosfera) gleby zawiera 220-290 g ropy.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Glechoma hederacea L.*		2.2 j.
		Carex hirta L.*		2.2
		Poa annua L.		2.2
		Achillea millefolium L.*		1.1 j.
		Taraxacum officinale Web.		+ (wymiera)
		Trifolium repens L.*		1.2 (wymiera)
		Centaurea iacea L.*		+ (wymiera)

Zdjęcie fitosocjologiczne nr 28
Miejscowość: Krosno-Wisze (Krosno-Krościenko Niżne); powiat Krosno; woj. podkarpackie.	Data: 1997.07.19; weryfikacja 2000.09., 2001.08. Wys. n.p.m.: 320 m.		Zbiorowisko roślinne: łąka na polu naftowym. Fitocenoza wokół szybu.		Pokrycie: 70%
Powierzchnia zdj. fit.: 4 m^2.	Wys. warstw: c - do 100 cm.		Gleba: deluwialna, gliniasto-ilasta, lekko kwaśna. Topografia: północne zbocze góry Prochownia (330 m.). Dalej ku północy dolina Wiszenki i Ślączki		Zawartość ropy w glebie: do 160 g/kg.
Warstwowość		Gatunek rośliny		Ilościowość\ towarzyskość
c		Lathyrus pratensis L.		1.2
		Equisetum arvense L.*		4.4
		Fragaria vesca L.		1.2
		Trifolium aureum Poll.*		1.2
		Anthriscus silvestris (L.) Hoffm.*		1.1
		Carex hirta L.*		3.2
		Dactylis glomerata L.		3.2
		Glechoma hederacea L.*		+

5.Możliwości wykorzystania naftofitów do bioremediacji gleb
i wód zanieczyszczonych substancjami ropopochodnymi

Konieczne jest opracowanie tanich i łatwych w użyciu metod rekultywacji i bioremediacji terenów zanieczyszczonych substancjami ropopochodnymi.

Ośmioletnie badania gleb zdegradowanych ropą naftową oraz roślinności pól naftowych w połączeniu z hodowlami eksperymentalnymi, pozwoliły na wyróżnienie ciekawej grupy roślin – naftofitów (patrz tabela).

Naftofity to rośliny, które doskonale przystosowały się do życia w skrajnych warunkach, jakimi niewątpliwie są gleby i wody nasycone ropą naftową lub produktami ropopochodnymi. Rośliny te tolerują bardzo wysokie stężenia ropy naftowej, eliminujące (zabijające) inne gatunki roślin. Niektóre nawet wyraźnie skupiają się przy źródłach skażenia naftowego, tworząc tam zwarte populacje.

Naftofity wyraźnie przyśpieszają degradację zanieczyszczeń ropopochodnych. Absorbują, kumulują i metabolizują węglowodory wchodzące w skład ropy naftowej. Zanieczyszczenia naftowe mogą stanowić od 7 do 15% masy rośliny. Są humusogenne, rozmnażają się płciowo i wegetatywne, silnie rozrastają i krzewią. Produkują dużo biomasy. Gęste systemy korzeniowe zapewniają stabilność gruntu, uniemożliwiają rozmywanie i wmywanie toksycznych węglowodorów oraz masy glebowej. Powstrzymują proces erozji na terenach pagórkowatych i górzystych.

Naftofity odpowiednio zastosowane pomagają stworzyć w zanieczyszczonej glebie optymalne warunki pokarmowe, powietrzne, cieplne oraz wodne, konieczne do odbudowy naruszonej równowagi biologicznej i jonowej.

Hodowla naftofitów w miejscach docelowych jest łatwa, szybka i tania. Pielęgnacja sprowadza się do skaszania lub ścinania i częściowego zbioru nadziemnej biomasy. Biomasę, która zawiera węglowodory wewnątrz tkanek i na powierzchni organów można poddać kompostowaniu lub przetworzyć na kostki brykietowe i zużyć jako opał. Warto dodać, że przypadku naftofitów niskiego wzrostu, zbiór skoszonej biomasy staje się zbędny; a nawet korzystne i celowe jest jej pozostawienie na miejscu (źródło próchnicy).

Zanim naftofity zostaną wysiane, konieczne jest odpowiednie przygotowanie zanieczyszczonej gleby:

1. Pokrycie powierzchni warstwą torfu lub rozdrobnioną korowiną (ściółką, wióra drzewne) i kompostu w celu absorpcji zalegających (nie wchłaniających się w głąb gruntu) “kałuż” zanieczyszczeń naftowych.

2. Głębokie zaoranie terenu. Konieczne jest użycie głębosza, a następnie brony talerzowej. W czasie orki na dnie bruzdy umieszcza się wkładki obornika (60 t/ha) lub torfu (120 t/ha). Korzystne okazało się wapnowanie gleby (na każde 0,3 - 0,5 kg ropy w kg gleby - 1 kg węglanu wapnia).

3. Jeśli teren jest podmokły warto dokonać melioracji przy pomocy rowów. Część zanieczyszczeń ropopochodnych zgromadzi się w tych rowach i możliwe będzie ich usunięcie wraz z zanieczyszczoną wodą.

Wykazane w tabeli gatunki naftofitów mają duże zdolności adaptacyjne do warunków siedliskowych. Gatunki oznaczone [*] mogą być zastosowane do bioremediacji i rekultywacji zanieczyszczonych zbiorników i cieków wodnych.

Systemy korzeniowe podanych drzew i krzewów stanowi doskonałą barierę biologiczną, zapobiegającą rozprzestrzenianiu się zanieczyszczeń ropopochodnych.

Przy rekultywacji i bioremediacji zbiorników wodnych konieczne jest stworzenie naturalnego (kaskady, wodospady) lub wymuszonego sytemu napowietrzania i mieszania wody. Zapewnia to efektywne funkcjonowanie roślin wodnych i przybrzeżnych.

Naftofit	Tolerowane stężenie zanieczyszczeń ropopochodnych w środowisku [g/kg]
Rubus caesius L.	230-306
Achillea millefolium L.	222-306
Digitaria sanguinalis (L.) Scop.	270-314
Digitaria ischaemum (Schreb.) Muehlenb.	116-119
Carex hirta L.	470-504
Carex praecox Schreb.	311-437
Holcus lanatus L.	140-330
Trifolium repens L.	114-430
Poa pratensis L.	112-320
Linaria vulgaris L.	170-420
Juncus effusus L.*	108-350
Galium aparine L.	107-230
Anthoxanthum odoratum L.	178-440
Salix viminalis L.*	198-412
Salix aurita L.*	do 320
Salix amygdalina L.*	do 290
Salix repens L.*	do 450
Salix purpurea L.*	do 412
Salix caprea L.*	do 385
Prunus spinosa L.	do 412
Prunus padus L.	do 550
Sambucus nigra L.	do 412
Rubus suberectus Weihe	230-241
Juncus inflexus L.*	347-410
Juncus articulatus L.	363-367
Schoenoplectus lacustris (L.) Palla*	311-315
Carex Hudsonii Bennet*	403-407
Phragmites communis Trin.*	204-210
Lemna minor L.*	200-205
Spirodela polyrrhiza (L.) Schleid.*	200-205
Sparganium ramosum Huds. et S. simplex Huds.*	204-210
Typha latifolia L.*	204-210
Polygonum amphibium L.*	200-205
Rumex hydrolapathum Huds.*	do 420
Poa annua L.	do 350
Setaria viridis (L.) P.B.	do 320
Taraxacum officinale Web.	do 411
Phalaris arundinacea L.*	277-280
Urtica dioica L.	do 506
Carex nigra (L.) Reichard	do 411
Bromus hordeaceus L.	144-230
Dactylis glomerata L.	140-147
Alopecurus pratensis L.	132-254
Glechoma hederacea L.	ok. 260
Leontodon autumnalis L.	102-256
Anagallis arvensis L.	do 504
Ranunculus repens. L.	do 504
Polygonum hydropiper L.	215-288
Scirpus sylvaticus L.*	303-309
Deschampsia caespitosa (L.) P.B.	132-134
Plantago maior L.	do 470
Gnaphalium uliginosum L.	do 500
Lolium perenne L.	132-166
Arrhenatherum elatius J. et C. Presl.	200-300
Equisetum palustre L.	270-320

Piśmiennictwo:

1. Birecki M.: Agrotechnika. PWR i L Warszawa 1964.

2. Dobrzański B., Zawadzki S. (red.): Gleboznawstwo. PWR i L Warszawa 1995.

3. Dzierżyc J. (red.): Potrzeby wodne roślin uprawnych. PWN Warszawa 1989.

4. Lazar J.: Gleboznawstwo. PWN Warszawa 1958.

5. Musierowicz A.: Skład mechaniczny gleb i metody analizy mechanicznej. PIWR Warszawa 1949.

6. Pawłowski B.: Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich badania, w:: Szata roślinna Polski, tom I, praca zbiorowa pod red. Szafera W. i Zarzyckiego K.; PWN Warszawa 1977.

7. Różański H.: Roślinność pól naftowych województwa krośnieńskiego. Maszynopis. Sponsor badań: Fundacja Büchnera. Krosno-Poznań 1997.

8. Różański H.: Reakcje fizjologiczne roślin oraz zwierząt bezkręgowych wodnych i lądowych w środowisku zanieczyszczonym substancjami ropopochodnymi. Sponsor badań: Fundacja Büchnera. Krosno-Poznań 1998-1999.

9. Różański H.: Chimiczieskij sostaw rastienij s poczw zagraznionnych nieftiu i ich farmakologiczieskoje znaczienie. I Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Praktyczna. Mat. konf. t. I, cz. 1, s. 132. Uniwersytet Homelski, Homel (Białoruś) 1998.

10. Różański H.: Zaburzenia składu chemicznego roślin leczniczych z gleb zanieczyszczonych ropą naftową i jej pochodnymi. I Krajowa Konferencja Polskiego Towarzystwa Medycyny Środowiskowej. Mat. konf. s. 73-75. Ustroń 1998.

11. Różański H.: Wpływ gleb zanieczyszczonych ropą naftową na zawartość związków cyjanogennych w roślinach pastwiskowych. VII Konferencja EKO-Opole. Kędzierzyn-Koźle-Ostrava 1998.

12. Różański H.: Zaburzenia składu chemicznego roślin leczniczych, pastwiskowych i warzywnych pochodzących z gleb i wód zanieczyszczonych ropą naftową oraz produktami ropopochodnymi. III Międzynarodowe Forum Gospodarki Odpadami. Mat. konf. 364-374. Poznań 1999.
13. Różański H.: Skład chemiczny i właściwości ekotoksykologiczne ścieków z kopalni nafty i gazu. II Krajowa Konferencja Polskiego Towarzystwa Medycyny Środowiskowej. Mat. konf. 53-55. Warężyno 1999.
14. Różański H.: Trądzik zawodowy u pracowników przemysłu naftowego i warsztatów samochodowych. Konferencja PTMŚ. Mat. konf.; Medycyna Środowiskowa 2000 r.

15. Różański H.: Właściwości toksykologiczne wód zanieczyszczonych węglowodorami fluoro- i chloropochodnymi. IV Krajowa Konferencja PTMŚ Medycyna Środowiskowa; Ustroń Jaszowiec 2001.

16. Tomanek J.: Botanika leśna. PWR i L Warszawa 1987.

17. Uggla H.: Gleboznawstwo rolnicze. PWN Warszawa 1976.

Poznań 2000-2001

Krosno 2002-2003